نگارگری ایرانی تنها یک اثر هنری زیبا نیست؛ بلکه بخشی از میراث فرهنگی و تصویری ایران به شمار میرود. هر نقش، رنگ و جزئیات ظریف بهکاررفته در یک اثر نگارگری، حاصل دانش، تجربه و مهارت هنرمندانی است که بخشی از فرهنگ و هویت ایرانی را به زبان هنر منتقل کردهاند.
اما خلق یک اثر ارزشمند، پایان مسیر نیست. حفاظت و نگهداری صحیح از آثار نگارگری نیز بخش مهمی از مسئولیت ما در برابر این میراث هنری است.
نور نامناسب، رطوبت، تغییرات دما، گردوغبار، آلودگیهای محیطی، جابهجایی نادرست و حتی شیوه نامناسب قابکردن میتوانند در طول زمان به آثار نگارگری آسیب وارد کنند.
به همین دلیل، آشنایی هنرمندان و مجموعهداران با اصول اولیه حفاظت از آثار هنری اهمیت زیادی دارد.
در همین راستا، کانون نگارگران زرافشان نشست تخصصی «آسیبشناسی و راهکارهای حفاظتی از آثار نگارگری در مجموعههای خصوصی» را با ارائه سرکار خانم زهرا یکتا برگزار کرد.
نشست تخصصی «آسیبشناسی و راهکارهای حفاظتی از آثار نگارگری در مجموعههای خصوصی» روز شنبه ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ در مشهد برگزار شد.
این برنامه با هدف افزایش آگاهی درباره شیوه صحیح نگهداری و حفاظت از آثار نگارگری در محیطهای خانگی و مجموعههای غیرموزهای برگزار شد و بهطور ویژه مورد توجه نگارگران، تذهیبکاران، علاقهمندان و مجموعهداران آثار نگارگری قرار گرفت.
ارائه این نشست بر عهده زهرا یکتا، دانشجوی کارشناسی ارشد حفاظت و مرمت اشیای فرهنگی تاریخی بود.
محور اصلی این گفتمان، شناخت آسیبهای احتمالی آثار نگارگری و آشنایی با راهکارهایی بود که میتواند از بروز یا تشدید آسیبها جلوگیری کند.
آثار نگارگری از مواد مختلفی مانند کاغذ، رنگ، مرکب، طلا و سایر مواد هنری تشکیل شدهاند. هر یک از این مواد میتواند در برابر عوامل محیطی واکنش متفاوتی داشته باشد.
برخی آسیبها نیز بهصورت ناگهانی اتفاق نمیافتند؛ بلکه به مرور زمان ایجاد میشوند.
برای مثال، ممکن است تغییر رنگ یا آسیب سطحی در ابتدا بسیار جزئی باشد و به چشم نیاید، اما ادامه یک شرایط نامناسب محیطی میتواند باعث گسترش آسیب و کاهش ارزش هنری و تاریخی اثر شود.
از این رو، حفاظت پیشگیرانه اهمیت زیادی پیدا میکند.
حفاظت پیشگیرانه یعنی پیش از آنکه اثر دچار آسیب جدی شود، شرایط نگهداری و نمایش آن را به گونهای تنظیم کنیم که احتمال آسیب کاهش پیدا کند.
نور یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر ماندگاری آثار هنری است.
قرار گرفتن طولانیمدت آثار نگارگری در معرض نور شدید یا نور مستقیم میتواند باعث تغییر رنگ برخی مواد و کاهش کیفیت ظاهری اثر شود.
به همین دلیل بهتر است آثار نگارگری در محلی نصب شوند که در معرض تابش مستقیم نور خورشید نباشند.
رطوبت و تغییرات شدید دما میتوانند بر مواد تشکیلدهنده آثار هنری تأثیر بگذارند.
در محیطهای خانگی، توجه به ثبات نسبی شرایط محیطی اهمیت زیادی دارد؛ بهخصوص زمانی که یک مجموعهدار آثار قدیمی یا ارزشمند نگارگری را نگهداری میکند.
قرار دادن اثر در نزدیکی منابع گرما، محیطهای بسیار مرطوب یا مکانهایی با تغییرات شدید دمایی، انتخاب مناسبی برای نگهداری آثار هنری نیست.
گردوغبار تنها ظاهر اثر را تحت تأثیر قرار نمیدهد. تجمع آلودگی روی سطح آثار میتواند در طول زمان مشکلاتی ایجاد کند.
با این حال، تمیز کردن آثار نگارگری نباید مانند تمیز کردن وسایل معمولی خانه انجام شود.
استفاده از دستمال، مواد شوینده یا روشهای خانگی ممکن است به سطح اثر آسیب بزند.
در مورد آثار ارزشمند، قدیمی یا حساس، بهتر است هرگونه اقدام پاکسازی با نظر متخصص حفاظت و مرمت انجام شود.
قاب تنها یک عنصر تزئینی نیست.
یک قاب مناسب میتواند در حفاظت فیزیکی اثر نقش داشته باشد، در حالی که استفاده از مواد نامناسب یا ایجاد فشار روی اثر میتواند به آن آسیب برساند.
به همین دلیل، هنگام قابکردن آثار نگارگری باید علاوه بر زیبایی، به اصول حفاظتی و شرایط فیزیکی اثر نیز توجه کرد.
جابهجایی یکی از مواقعی است که احتمال آسیب فیزیکی به آثار هنری افزایش پیدا میکند.
گرفتن اثر از قسمتهای حساس، وارد شدن فشار، ضربه یا نگهداری نامناسب هنگام حمل میتواند باعث پارگی، تاخوردگی، جداشدگی یا آسیبهای دیگر شود.
بنابراین هنگام انتقال آثار نگارگری باید با دقت و متناسب با وضعیت و ساختار اثر عمل کرد.
بسیاری از آثار نگارگری در موزهها نگهداری نمیشوند و در اختیار هنرمندان، مجموعهداران و علاقهمندان قرار دارند.
بنابراین آشنایی با اصول اولیه نگهداری در محیط خانه اهمیت زیادی دارد.
برای نگهداری بهتر آثار نگارگری میتوان به چند نکته مهم توجه کرد:
• اثر را در معرض نور مستقیم خورشید قرار ندهید.
• از نصب اثر در نزدیکی وسایل گرمایشی خودداری کنید.
• از محیطهایی با رطوبت بسیار زیاد یا تغییرات شدید دمایی دوری کنید.
• آثار را در معرض گردوغبار و آلودگی شدید قرار ندهید.
• برای تمیز کردن سطح اثر از مواد شوینده یا روشهای خانگی استفاده نکنید.
• هنگام جابهجایی، اثر را با دقت و از قسمتهای مناسب حمل کنید.
• برای قاب و شیوه نمایش آثار ارزشمند از نظر متخصصان استفاده کنید.
• در صورت مشاهده لکه، پارگی، تغییر رنگ، پوستهشدن یا جداشدگی، از ترمیم خودسرانه خودداری کنید.
یکی از نکات مهم در حوزه حفاظت از میراث هنری این است که حفاظت تنها وظیفه موزهها و متخصصان مرمت نیست.
بخش قابلتوجهی از آثار هنری در اختیار مجموعهداران خصوصی، هنرمندان و علاقهمندان قرار دارد.
به همین دلیل، افزایش دانش عمومی درباره حفاظت از آثار نگارگری در مجموعههای خصوصی میتواند نقش مهمی در ماندگاری این آثار داشته باشد.
یک مجموعهدار ممکن است اثر بسیار ارزشمندی در اختیار داشته باشد، اما اگر شرایط نگهداری آن مناسب نباشد، حتی یک آسیب کوچک میتواند در طول زمان به مسئلهای جدی تبدیل شود.
شناخت آسیبها و پیشگیری از آنها، در بسیاری از موارد بسیار بهتر و کمهزینهتر از درمان آسیبهای ایجادشده است.
هنر نگارگری و دانش حفاظت و مرمت دو حوزه جدا از یکدیگر نیستند.
هنرمند برای خلق یک اثر ارزشمند به شناخت مواد، تکنیک و ویژگیهای هنری نیاز دارد و متخصص حفاظت و مرمت نیز برای مراقبت از همان اثر باید ساختار و مواد تشکیلدهنده آن را بشناسد.
ایجاد گفتوگو میان این دو حوزه میتواند به افزایش آگاهی هنرمندان و مجموعهداران کمک کند.
برگزاری نشستهایی با موضوع حفاظت و مرمت، فرصتی است تا دانش تخصصی از فضای دانشگاهی و حرفهای به جامعه هنری منتقل شود و هنرمندان و علاقهمندان بتوانند از آن در نگهداری بهتر آثار استفاده کنند.
در پایان این نشست، برای شرکتکنندگان گواهی حضور صادر شد.
در متن این گواهی آمده است:
«هنر، میراثی است که در سایه حفاظت آگاهانه، ماندگار میماند.»
در این گواهی همچنین از تعهد و اشتیاق شرکتکنندگان به مباحث علمی حفاظت و مرمت قدردانی شده و ابراز امیدواری شده است که دانش حاصل از این نشست، گامی مؤثر در تداوم و ماندگاری آثار ارزشمند هنری باشد.
این بخش از برنامه، نشاندهنده اهمیت آموزش و افزایش دانش تخصصی در میان جامعه هنری و علاقهمندان به نگارگری است.
کانون نگارگران زرافشان با تمرکز بر هنر نگارگری و هنرهای وابسته، فعالیتهایی در زمینه آموزش، برگزاری نمایشگاه، کارگاههای تخصصی و ایجاد ارتباط میان هنرمندان و علاقهمندان این حوزه انجام میدهد.
برگزاری نشستهای تخصصی درباره موضوعاتی مانند حفاظت و مرمت نیز میتواند زمینهای برای گسترش نگاه علمی به هنر نگارگری و افزایش آگاهی جامعه هنری باشد.
نگارگری زمانی میتواند به نسلهای آینده منتقل شود که در کنار خلق آثار جدید، برای حفاظت از آثار موجود نیز برنامه داشته باشیم.
هر اثر نگارگری بخشی از تاریخ هنر و فرهنگ این سرزمین را با خود حمل میکند.
حفاظت از این آثار فقط به معنای مراقبت از یک شیء ارزشمند نیست؛ بلکه به معنای مراقبت از بخشی از حافظه فرهنگی ماست.
شناخت عوامل آسیبرسان، رعایت اصول صحیح نگهداری، توجه به شرایط محیطی، انتخاب مناسب قاب و نمایش و پرهیز از مداخلات غیرتخصصی، میتواند نقش مهمی در افزایش طول عمر آثار نگارگری داشته باشد.
نشست تخصصی «آسیبشناسی و راهکارهای حفاظتی از آثار نگارگری در مجموعههای خصوصی» نیز با همین هدف برگزار شد؛ تا گامی باشد برای نزدیکتر شدن جامعه نگارگران و مجموعهداران به دانش حفاظت و مرمت.
هنر، زمانی برای نسلهای آینده باقی میماند که امروز از آن آگاهانه حفاظت کنیم.
زهرا یکتا، دانشجوی کارشناسی ارشد حفاظت و مرمت اشیای فرهنگی تاریخی، ارائهدهنده نشست تخصصی «آسیبشناسی و راهکارهای حفاظتی از آثار نگارگری در مجموعههای خصوصی» بود.
این نشست با تمرکز بر آسیبشناسی آثار نگارگری و راهکارهای حفاظتی در محیط خانه و مجموعههای غیرموزهای برگزار شد.
نور نامناسب، تغییرات دما و رطوبت، گردوغبار و آلودگی، جابهجایی نادرست، قاب نامناسب و مداخلات غیرتخصصی از عوامل مهمی هستند که میتوانند به آثار نگارگری آسیب برسانند.
بهتر است آثار نگارگری دور از نور مستقیم خورشید، منابع گرما، رطوبت بالا و تغییرات شدید دما نگهداری شوند و برای نمایش و قابکردن آثار ارزشمند از اصول حفاظتی استفاده شود.
برای آثار قدیمی و ارزشمند بهتر است از تمیزکاری خودسرانه پرهیز شود؛ زیرا برخی روشهای ساده خانگی ممکن است به سطح اثر آسیب وارد کنند. در صورت نیاز، مشورت با متخصص حفاظت و مرمت توصیه میشود.
حفاظت پیشگیرانه به مجموعه اقداماتی گفته میشود که برای جلوگیری یا کاهش احتمال آسیب به اثر انجام میشود؛ از جمله توجه به نور، دما، رطوبت، آلودگی، جابهجایی و شرایط نمایش.
این برنامه بهطور ویژه برای نگارگران و تذهیبکاران برگزار شد و علاقهمندان و مجموعهداران آثار نگارگری نیز مخاطبان آن بودند.
